Home > Blog > Tovenaars door Betovering

Tovenaars door Betovering

Published on 18/02/10
by Christiaan Fruneaux

De pen is machtiger dan het zwaard, maar een beeld zegt meer dan duizend woorden. Als je geduld hebt tenminste. Want meer dan duizend woorden maakt een lang verhaal. Dat wil zeggen; een verhaal dat langer is dan een ogenblik, om nog maar te zwijgen van een oogopslag. En wie heeft nog de tijd…

Beelden zijn overal. De reclamebakken, de uithangborden, de wildplakzuilen en de langsrijdende vrachtwagens benemen ons het zicht op de alledaagse tastbaarheid en thuis sluiten de televisies, de spelcomputers, de iphones, het internet en onze kranten en magazines ons in. We worden omgeven. En ze zitten niet stil. Ze komen in hoog tempo voorbij en ze benemen ons de tijd te duiden. We worden gedwongen de beelden te nemen zoals ze zich voordoen, in fractie van een oogwenk.

Willekeurig straatbeeld in Tripoli, Libië

Beelden zijn diep inhoudelijk. Ze zijn cultureel geladen en worden cultureel gedefinieerd – ze worden met een culturele bril gelezen. Het zijn afgemeten verhalen, die onderdeel zijn van bredere culturele narratieven. Ze zitten vol verborgen ideologische of religieuze uitgangspunten, conventies, wereldaanschouwingen en ze zijn ingebed in esthetische tradities. Beelden genereren dus betekenis. Ze bevestigen de kijker (positief of negatief), of proberen ‘m over te halen. Beelden zijn dus waardevol, maar we hebben niet de tijd, de wil, of de kennis, om ze op hun waarde te schatten. En ons onvermogen om beelden te ontcijferen maakt ze misleidend.

Beelden zijn en blijven metaforen. Hoewel we sterk de neiging hebben om ze te vereenzelvigen met de werkelijkheid. Vooral sinds de uitvinding van het technische beeld. Alsof beelden een symptoom zijn (van de werkelijkheid), in plaats van een keuze. En op het moment dat we niet meer inzien dat beelden gemaakt zijn door mensen, op het moment dat we beelden niet meer beschouwen als een cultureel product, accepteren we de beelden, zoals Edwin onlangs terecht opmerkte, als een natuurlijk gegeven.

En als we stoppen met het ontcijferen van beelden, als we beelden als natuurlijk of bovennatuurlijk gaan beschouwen, komen we, als het ware, ‘in dienst’ van het beeld. We accepteren het beeld namelijk zoals het zich voordoet en projecteren het zodoende verder de wereld in. We worden verlengstukken van het beeld, in plaats van andersom. Want het beeld was ooit bedacht om ons te helpen de werkelijkheid te zien, en om ons te herinneren. En doordat we in dienst komen te staan van het beeld maken we ons schuldig aan idolatrie – beeldverering. En dat heeft gevolgen voor onze perceptie, en onze representatie, van de makers van het beeld.

"The Adoration of the Golden Calf" by Nicolas Poussin

Kathedraal van Saint Martin, Utrecht

Als tegenargument, tegen opeenvolgende stromingen van iconoclasten en beeldenstormers, werd vaak gesteld dat de auteurs, de beeldmakers, goddelijk geïnspireerd waren. De beelden konden letterlijk genomen worden want de beelden waren niet door mensenhanden gemaakt. De beeldmakers waren slechts doorgeefluiken van hemelse inspiratie. Net zoals sommigen beweren dat heilige boeken geen metaforen zijn, en dat ze letterlijk dienen te worden genomen. Het bewijs was de betekenis die mensen wisten te onttrekken uit het beeld; de schoonheid, of de grootsheid, of de troost. De alledaagse werkelijkheid was immers deterministisch en dus betekenisloos, slechts een opeenvolging van causaliteit. Terwijl de beeldmakers op één of andere magische manier toch betekenis wisten te distilleren uit deze alledaagsheid.

Karl Lagerfeld - Beeldmaker en Icoon

Het is niet verrassend dat beeldmakers vaak worden omschreven als ‘geniaal’, ‘uniek’ en ‘vernieuwend’, of superlatieven daarvan. Of met omschrijvingen als ‘onnavolgbaar’, ‘excentriek’ en ‘zonderling’. Alsof hun creativiteit, hun magie, hun vermogen om te kunnen tappen uit iets ‘waars’, alleen kan samengaan met buitenissig gedrag. Ze weten immers iets, deze mensen, iets wat gewone mensen niet weten dus ze hoeven zich ook niet als zodanig te gedragen. Hun onaangepaste gedrag is een symptoom van hun inzicht. Zoals het tegelijkertijd ook een keurmerk is. Want als beeldmakers niet authentiek overkomen, als ze zich niet enigszins buiten de norm manifesteren, kunnen we hun werk dan wel serieus nemen?

Beelden hebben sterke magische eigenschappen. Ze suggereren namelijk een connectiviteit dat niks te maken heeft met de alledaagse causaliteit. En als het beeld betoverend is, is de maker al snel een tovenaar. Zoals de prehistorische grotschilders waarschijnlijk sjamanen waren.

That's it. What Next?

Please leave your comment so we know what you think about this article. Trackback URL: Tovenaars door Betovering.